Lezing 'Ridders en Nonnen in het veen'

Mees te Velde is Zwartewatersklooster-kenner bij uitstek. Nadat hij in 2021 al eens te gast was, komt hij nu een vervolg geven aan die presentatie van toen. Titel van zijn verhaal is ‘Ridders en nonnen in het veen’.  De entreeprijs is tien euro. Vrienden/donateurs van Schoonewelle betalen vijf euro. Bij binnenkomst staat een kop koffie of thee klaar.

Zonder de bekende Slag bij Ane op 28 juli 1227 zou het Zwartewatersklooster er niet geweest zijn. Bij die veldslag tussen een groot bisschoppelijk leger en een Drents leger van ridders en boeren, kwamen bisschop Otto van Lippe en zeker 400 van zijn ridders om het leven. Bij wat nu de buurtschap Zwartewatersklooster is, werden 145 van de ridders uit de Drentse Oorlog begraven. Via een middeleeuwse Bentheimer kroniek zijn hun namen bewaard gebleven. Uit onze omgeving bijvoorbeeld Dirck van Buckhorst, Reinier van Leeuwte, Coenraad van Steenwijck en Warner, Harmen en Jan van Hasselt.

De nonnen en hun klooster

Om te bidden voor het zielenheil van de begraven ridders stichtte men al snel het Benedictijns klooster Mons Sanctae Mariae, in 1233 officieel goedgekeurd en doorgaans ‘Klooster van het Zwarte Water’ (Aquae Nigrae) genoemd. Hier leefden zo’n 20 kloosterzusters uit de Overstichtse adel en aanzienlijke families. Over het leven in zo’n klooster zal in de lezing meer worden verteld: wie woonden daar, wat deden ze de hele dag, welke uitstraling hadden ze en welke problemen speelden er?

Bezit en invloed

Al vanaf 1241 was er in het veen achter het klooster een groep Friese kolonisten aan het werk om vanuit 14 hoeven de woeste grond te ontginnen en te bebouwen. Het klooster had naderhand bezittingen in heel de noordelijke helft van Overijssel: boerenerven, huizen en stukken land waaruit pacht en rente werd betaald. Dat leverde een economische basis. Ook stonden zeven parochiekerken en hun pastoors onder het gezag van het klooster, onder andere Rouveen, IJhorst en Raalte.

Afloop

In 1580 werd het klooster opgeheven en alle bezittingen en rechten werden eigendom van de Staten van Overijssel. Wat gebeurde er met de nonnen, de gebouwen, de landerijen en het financieel vermogen? De uiteindelijke liquidatie van het ‘Stift Zwartewater’ vond pas in de Franse tijd in 1803 plaats. Recent onderzoek van Alle Elbers heeft daarvan voor het eerst een vrij compleet beeld gevormd. Het is een directe voorgeschiedenis van alle families die Ten Klooster heten. Bovendien vooral ook een mooi stuk lokale geschiedenis van ons platteland.

Artikel aangepast op Vrijdag 6 februari 2026.